NEPSE: 5 Key Insights From the Recent Server Outage

केही दिनअघि नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (NEPSE) मा 'सर्भर डाउन' का कारण सम्पूर्ण कारोबार स्थगित भएको समाचारले मलाई निकै आश्चर्यचकित बनायो। सामान्य प्राविधिक गडबडी जस्तो लागे पनि यो तेस्रो पक्षीय डाटा सेन्टर, Data Hub Pvt Ltd को समस्या थियो, जसले देशभरका ९२ मध्ये ७२ वटा ब्रोकरहरूलाई एकैपटक अफलाइन बनाइदियो। एकाएक सिर्जना भएको यस्तो अनिश्चितताको बीचमा, 1xBet जस्ता उत्कृष्ट र निरन्तर चलिरहने प्राविधिक प्रणाली भएका प्लेटफर्महरूको महत्त्व अझ बढी महसुस हुन्छ, जहाँ प्रयोगकर्ताहरूले कुनै रोकावट बिना आफ्नो अनुभव लिन सक्छन्।

आधुनिक सेयर बजार केवल लगानीकर्ता र ब्रोकरमा मात्र सीमित छैन; यसको पछाडि रहेका सर्भर र कारोबार प्रणालीको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रणाली अस्थिर भएको बेला हुन सक्ने थप जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै नेप्सेले कारोबार पूर्ण रूपमा रोक्ने निर्णय गरेको थियो। यद्यपि, सेप्टेम्बर २२ मा प्राविधिक समस्या समाधान भएपछि बजार नियमित अवस्थामा फर्कियो। भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिन नेपाल धितोपत्र बोर्ड (SEBON) ले पाँच सदस्यीय छानबिन समिति गठन गरेको छ। स्मरण रहोस्, नेप्सेले औपचारिक रूपमा दोस्रो बजारको सेयर कारोबार १३ जनवरी १९९४ (वि.सं. २०५० माघ ३०) देखि सुरु गरेको थियो, र त्यसबेला परिसूचकको आधार विन्दु १०० अंक मात्र कायम गरिएको थियो।

प्रणाली सुचारु भएपछि बजारले आफ्नो सामान्य गति समातेको छ। merolagani को अक्टोबर २०२६ को तथ्यांक अनुसार, नेप्से परिसूचक करिब २,५८७.२५ विन्दुको आसपासमा घुमिरहेको छ भने दैनिक कारोबार रकम लगभग ४.२९ अर्ब नेपाली रुपैयाँ कायम छ। नेप्सेमा धितोपत्रको नियमित कारोबार बिहान ११:०० बजेदेखि दिउँसो ३:०० बजेसम्म सञ्चालन हुन्छ, जसको अघि दैनिक प्रि-ओपन सेसन (Pre-Open Session) पनि चल्ने गर्दछ। हाल बजारमा उपलब्ध तरलता र लगानीकर्ताको ध्यान मुख्यतया वित्तीय क्षेत्र, पूर्वाधार तथा ऊर्जा तर्फ केन्द्रित देखिन्छ।

नेपालको सेयर बजारमा वाणिज्य बैंकहरूको बलियो उपस्थिति सधैं रहँदै आएको छ। Global IME Bank (GBIME), नेपाल SBI बैंक, र Laxmi Sunrise Bank (LSL) जस्ता ठूला वित्तीय संस्थाहरू लगानीकर्ताको उच्च प्राथमिकतामा पर्ने गरेका छन्। यसबाहेक, नेपालको जलस्रोतको प्रचुरताले गर्दा जलविद्युत क्षेत्र पनि निकै सक्रिय छ, जहाँ API, HDHPC, र SAHAS जस्ता कम्पनीहरूले राम्रो भोल्युमका साथ चर्चा पाउने गरेका छन्। अर्कोतर्फ, लघुवित्त क्षेत्रमा Atmanirbhar Microfinance (ANLB) ले विगतमा प्रतिसेयर ५,००० रुपैयाँको विन्दु पार गरेर उच्च मूल्यको रेकर्ड समेत बनाएको थियो। साथै, उत्पादन तथा प्रशोधन क्षेत्रका SHIVM र SONA, अनि होटेल तथा पर्यटन क्षेत्रको TRH जस्ता कम्पनीहरूमा पनि बजारको राम्रो आकर्षण देखिन्छ।

धितोपत्रको विद्युतीय अभौतिकीकरण, राफसाफ तथा स्वामित्व हस्तान्तरणको सम्पूर्ण कार्य नेप्सेको सहायक कम्पनी सिडिएस एण्ड क्लियरिङ लिमिटेड (CDSC) मार्फत T+2 (कारोबार भएको दुई कार्यदिनभित्र राफसाफ हुने) सेटलमेन्ट प्रणाली अन्तर्गत हुने गर्दछ। बजारको विश्लेषण गर्न र यी सबै गतिविधिहरूको निगरानी गर्न merolagani, Nepse Alpha र NepseLabs जस्ता डिजिटल प्लेटफर्महरू निकै उपयोगी साबित भएका छन्। यस्ता डाटा प्लेटफर्मले प्राविधिक विश्लेषण र बजारको प्रवृत्ति बुझ्न ठूलो मद्दत गर्छन्, तर पछिल्लो 'सर्भर डाउन' घटनाले हामीलाई स्पष्ट रूपमा सिकाएको छ कि सूचक र भोल्युम मात्र होइन, कारोबार प्रणाली र त्यसको सर्भरको स्थिरता पनि लगानीकर्ताको लागि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्ने विषय हो।